Het Hellenisme – Hoe Alexander de Grote voor een fundering van het christendom zorgde.

alexanderdegrote

Hellenisme heeft meerdere betekenissen en kan dus vanuit verschillende invalshoeken worden bekeken. Naast een algemeen begrip voor het omvatten van de Griekse taal en cultuur, staat hellenisme ook voor het algemeen Grieks en paganisme. De betekenis uit de Handelingen der Apostelen is echter de connotatie die er het meest toe doet. Hierin wordt de term gebruikt om Griekssprekende jodenchristenen aan te duiden. Deze namen geleidelijk aan de Griekse cultuur en taal over en waren aanhangers van het christendom. Deze ‘Hellenisten’ legden de spreekwoordelijke fundering voor het christendom als wereldgodsdienst. In deze ontwikkelingen weerspiegelde zich een vermenging van Grieken en verschillende Oosterse volkeren.

Dit begrip is in het algemeen ontstaan in de hellenistische periode die start in 336 v.C. bij het aantreden van Alexander de Grote als koning van Macedonië en weer ophoud in 30 v.C. wanneer de romeinen het grootste deel van het Macedonische rijk innamen. Deze hellenistische periode eindigt dan wel in 30 v.C., de beschaving loopt nog een tijdje door.  Er kan zelfs beweerd worden dat deze beschaving nog steeds aanwezig is in onze hedendaagse maatschappij, bijvoorbeeld in de vorm van het christendom, dat zijn wortels kan terug vinden in de Hellenistische periode. Ook het idee van vrijheid is hierdoor ontstaan.

Deze ontwikkelingen vinden hun oorsprong in de veroveringstochten van Alexander de Grote die zorgden voor een universeel rijk en een hellenistische cultuur. Deze hellenistische cultuur werd na de dood van Alexander en de opsplitsing van zijn rijk voortgedragen door drie opvolgingsstaten; het Antigoniedenrijk dat Macedonië, Griekenland en Thracië omvat; het Ptolemaeënrijk met als centrum Egypte; en het Selcukiedenrijk dat het Aziatisch gedeelte van het Alexanderrijk omvatte. In deze rijken gold een machtsoefening tussen de onafhankelijke poleis enerzijds en het koninkrijk anderzijds. Ook dit verband stamt uit de tijd van het rijk van Alexander. De poleis hielden dan wel gedeeltelijk hun onafhankelijkheid, de effectieve macht lag in feite bij de vorsten. De steden waren de dragers van de Griekse cultuur en herbergden een kosmopolitische bevolking. Op deze manier werd de Griekse cultuur verspreid tot in de Indusvallei. Deze verspreiding werd vooral gedragen door Griekse kolonisten die gedurende de 5e eeuw uitweken over het oostelijke deel van de bekende wereld. Zo werd de koîne de handel-, cultuur- en wereldtaal in een groot deel van de bekende wereld en zorgde het voor een succesvol unificatieproces.

Hoewel een contradictie, zorgde dit kosmopolitisme ook voor een verhoogd individualisme. Dit oxymoron vond vooral zijn uiting in de godsdienst. Door de verzwakking van de polis en het bijgevolg wegvallen van een warm nest voor het individu, moest men elders heil gaan zoeken. Dit vond men vooral terug in de mysteriegodsdiensten, waar gelijkgezinden zich verenigden in cultusgenootschappen. Ook beroepsverenigingen met een eigen cultus waren hiervan een uiting. Dit alles zorgt voor makkelijke overgang naar het monotheïsme van het christendom in de late oudheid.

De internationalisering die het gevolg was van de veroveringstochten zorgde voor een groei van de wetenschappelijke ontwikkelingen. Vooral de ontdekking en verkenning van nieuwe geografische gebieden zorgde voor nieuwsgierigheid en een drang naar universele kennis. Zo kende de wetenschap in Alexandrië een hoge vlucht als gevolg van de stichting van belangrijke onderzoekscentra. Met enkele belangrijke geleerden en nieuwe inzichten in de astronomie, geografie, geneeskunde, anatomie, filologie, geschiedschrijving en fysiologie werden enkele steden een centrum van wetenschap en cultuur. Maar ook de wapenwedlopen in de oorlogen en veroveringstochten leidden tot spectaculaire technologische verwezenlijkingen, vooral in de scheepsbouw en de belegeringskunst.

Het ‘Grieks’ zijn is geen principe van afkomst of ras, men maakt het onderscheid namelijk tussen barbaren en Grieken op vlak van mentaliteit. Een Griek is diegene die zich de Griekse cultuur eigen maakt, het is dus een manier van denken, opvoeding en cultuur. Een voorbeeld voor dit collectief bewustzijn, zijn de panhelleense spelen. Dit collectief bewustzijn ging gepaard met een gevoel van Griekse superioriteit. Alexander hield echter een fusiepolitiek aan met de Perzen waardoor er steeds meer oosterse gewoonten werden vermengd met de Griekse cultuur. Deze maatregelen werden na de dood van Alexander opnieuw ingetrokken. Er werd daarna weliswaar rekening gehouden met de inlandse culturen door de Hellenistische vorsten. Deze dubbele standaard zorgde heel vaak voor een maatschappij met twee gezichten, waarbij de Griekse en de binnenlandse cultuur zonder veel problemen naast elkaar konden overleven. De Griekse cultuur had echter nog steeds het overwicht.

De stoa of de stoïcijnen kwamen als eerste met het denkbeeld van een universele maatschappij waarin iedereen gelijk was, zijnde Griek of barbaar. Deze gedachte van gelijkheid werd door de vergriekste joden, de zogenaamde Hellenisten, overgenomen en stelden aan de hand van het christendom dat elke mens door Christus was gered en bijgevolg als gelijke kan gezien worden. Dit maakt van het christendom een universele godsdienst. Een godsdienst die geboren werd in het nest van het hellenisme.

Artikel als samenvatting van ‘Het hellenisme of de globalisering van de antieke wereld’ van Prof. Hans Hauben in ‘Nieuw tijdschrift van de Vrije universiteit Brussel’.

Goran Verluyten

HAUBEN, H., ‘Het hellenisme of de globalisering van de antieke wereld’, Nieuw tijdschrift van de Vrije universiteit Brussel, 13 (2000), 77-106.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s