Borderlands: hoe een grens meer is dan een lijn op een kaart

mexicaansemuur

Toen er vorige week tijdens een oefenzitting rond de Nederlandse opstand een discussie ontsproot rond de definitie van het grensbegrip, spitste ik ogenblikkelijk de oren als was ik een Iberische Oehoe die in de wind van de nacht een geritsel hoorde van wat wel eens zijn volgende prooi zou kunnen zijn. Dit was namelijk het soort dialoog waar ik al langere tijd op zat te wachten om een paar prangende vragen op te lossen die mij al ontelbare nachten uit mijn slaap hadden gehouden.

Zeker gezien het huidige politieke klimaat in Oekraïne en het Midden-Oosten is het grensbegrip een boeiend gegeven om eens van nader bij te bekijken. Wat betekend een grens voor de verschillende staten die er door worden gevormd en wat zijn de gevolgen van diezelfde grens voor de populatie die zich op het terrein bevindt? Kan er überhaupt over een grens gesproken worden als een fysiek object of is het eerder een mentale constructie?

In het politiek en historisch wetenschappelijk debat rond deze problematiek is vooral het concept borderlands van groot belang. Deze spectaculaire notie slaat dan wel niet op de gelijknamige consolegame of een nieuwe Netflix serie, toch is het in de context van het politiek en historisch onderzoek soms even meeslepend. De borderlands, in de context die relevant is voor dit artikel, hebben betrekking tot het gebied dat ontstaat rond de grens die twee of meer entiteiten van elkaar scheidt. Bij de geboorte of verschuiving van dergelijke grens komen er stukken land tot stand waarover onzekerheid heerst tot wie ze in feite behoren. Deze onstabiele situatie zorgt voor een grens die regelmatig verschuift, maar heeft ook gevolgen op het terrein zelf. Wie heeft namelijk de jurisdictie over dergelijke gebieden? Aan welke overheid dient men belastingen te betalen en van welke staat verkrijgen ze militaire bescherming?

Deze en vele andere vragen rond dit thema worden bestudeert door borderland studies. Hieronder verstaan we de comparatieve studie naar internationale grenzen en de regio’s hier rondom. Hierbij worden economische (wie mag waar handelen en wie int de belastingen?), militaire (verovering van steden en bouwen van versterkingen), juridische (wie mag recht spreken in deze gebieden?), en religieuze (controle op naleving door staat opgelegde godsdienst) aspecten van deze problematiek onder de loep genomen. Deze studie kan zich enerzijds richten op het verre verleden of anderzijds op de moderne tijd en zelf op actuele gebeurtenissen doordat er een interdisciplinaire brug wordt gebouwd tussen geschiedkundig onderzoek enerzijds en politieke wetenschap anderzijds. Beide zijn dan wel verschillende academische disciplines, rond dit thema kunnen ze best veel van elkaar leren.

Mijn interesse rond border studies en borderland studies werd gewekt in de geschiedkundige hoek van dit thema, ik schreef mijn eerste paper als aspirant-historicus namelijk over een illuster Fransman uit de tweede helft van dillus-louis-mandrine 18e eeuw. Dit personage, een smokkelaar genaamd Louis Mandrin, bracht zijn dagen al plunderend en smokkelend door in de grensstreek tussen Frankrijk, Zwitserland en Savoy. Deze streek gold als borderland aangezien er destijds ook problemen gekend waren met wisselende jurisdicties, een moeilijke militaire controle en kwesties in verband met het ophalen van de belastingen. Vooral dit laatste is van groot belang voor het personage dat ik destijds bestudeerde. De belasting op goederen werd in Frankrijk vanaf de jaren 80 van de 17e eeuw geint door een dienst die hiervoor speciaal was opgericht; de Ferme Générale. Deze instantie werd, door de grote bedragen waarvoor zij moest instaan, al snel veel machtiger dan eerst bedoeld. Door corruptie, machtsmisbruik en politieke spelletjes hadden ze dermate veel macht verworven dat ze in veel gebieden de leiding hadden verworven over het doen en laten van de bevolking aldaar. En dan vooral in de grensstreken, waar veel goederen binnen kwamen, was hun imperium aanzienlijk. Door eerdere confrontaties met de Ferme Générale, een gewelddadige jeugd en een neus voor crimineel opportunisme begon Mandrin in de 18e eeuw gigantische smokkeloperaties uit te voeren die hem veel roem brachten onder de lokale bevolking waaraan hij de niet-getaxeerde, en bijgevolg goedkopere, goederen kon leveren.

Mandrin vormt slechts een enkel, weliswaar spectaculair, voorbeeld uit de geschiedenis dat interessant kan zijn voor borderland studies. Er zijn, naast dat van deze heldhaftige smokkelaar, ontelbaar meer case-studies die ons meer vertellen over het reilen en zeilen van grensregio’s op allerhande vlakken doorheen de gehele geschiedenis, of zelf in verband met actuele internationale conflicten. Voor dit artikel kan het anders bekijken van dergelijke actuele internationale conflicten voor een kritische analyse zorgen die deze conflicten mogelijk in een nieuw perspectief kan plaatsen en zo kan afgemeten worden tegen de berichtgeving hierover in de media.

Een dergelijk conflict dat zinvol kan zijn om van nader bij te bekijken is het huidige conflict in Oekraïne. Weliswaar ontsprong het conflict niet vanuit het verplaatsen of ontstaan van een grens, wel uit een gewelddadige revolutie ten gevolge van een al dan kortere toenadering met de Europese Unie, toch hebben borderlands hier wel degelijk een invloed. Allereerst is het Krimconflict van groot belang bij deze casus, hoewel de Krim een schiereiland is, en niet de klassieke vorm van een borderland kan aannemen, zijn er genoeg ukraine-2-19-1overeenkomsten en kenmerken die van de Krim een typische borderland kunnen maken. Toen de Krim in maart 2014 door Rusland geannexeerd werd, was er echter geen consensus onder de bevolking over deze annexatie. De bevolking van de Krim bestaat namelijk voor ongeveer twaalf procent uit Krim-Tartaren. Deze oorspronkelijk islamitisch Turkse bevolking is voor het overgrote deel tegen een aanhechting met Rusland doordat ze tijdens de Sovjet periode door Stalin gedeporteerd werden en hiertegenover nog steeds wrange gevoelens hebben. Daarnaast zijn er op het schiereiland ook heel wat Oekraïners die eveneens tegen de aanhechting met de Russische Federatie gekeerd zijn. Het conflict tussen voor- en tegenstanders van de verplaatsing van dergelijke grens is typisch voor een borderland en bepaalt ook voor een groot deel wat er op politiek vlak ondernomen wordt in het grensgebied. Ook opmilitair vlak is de Krim van groot belang voor beide landen, Rusland heeft de haven van Sebastopol namelijk al tientallen jaren in pachtleen van de Oekraïense staat om plaats te bieden aan een deel van de Russische vloot. Deze haven is van dermate groot militair belang door de directe toegang tot Zwarte Zee en de Zee van Azov. De inname van de Krim was hoogstwaarschijnlijk een last resort om dit strategisch punt te behouden.

Naast de Krim kent het conflict in Oekraïne nog tal van andere gecontesteerde grensgebieden waar de macht vaak wisselt tussen pro-Russische rebellen en regeringstroepen. Vooral het Oosten van Oekraïne lijdt zwaar onder de machtsstrijd tussen deze facties. Ondertussen hebben de separatisten de steden Donetsk en Luhansk in hun greep, maar steden als Mariupol kennen een constant duw- en trekwerk tussen het Oekraïense leger en de separatisten. Mariupol vormt, als grootste industriestad van het land, een populair doelwit. Beide landen willen deze stad, die een vierde van de totale uitvoer van Oekraïne op zijn rekening kan Russia_Ukraine_Crimea2_Reuters_360schrijven, maar al te graag in hun eigen kamp zien. Dit industrieel bolwerk vormt bijgevolg de ideale gevalstudie om de economische uitdagingen van een borderland aan te tonen. Deze economische factoren zijn nauw verwant aan de militaire factoren die een betwist grensgebied met zich meebrengt. Wie namelijk kan uitpakken met een het aanbieden van om en beide 30000 jobs –want dat is hoeveel mensen er werken in de grootste staalfabriek van de stad- heeft natuurlijk meteen een stapje voor op de vijand.

Verder zorgen dergelijke conflicten natuurlijk ook voor humanitaire en juridische problemen in de gebieden waar de conflicten plaats hebben. Aangezien er op de meeste momenten niet duidelijk is wie er recht moet spreken en/of zorg moet dragen voor de bevolking, is deze vaak de grootste gedupeerde. Omdat het grensgebied een niemandsland wordt, vallen de gezondheidszorg, politie, rechtspraak, voedselvoorziening en hulpdiensten volledig of gedeeltelijk weg en blijven de inwoners alleen achter. Het is hierdoor dat gewapende conflicten uiterst vaak uitdraaien op een penibele humanitaire situatie. Deze is hierbij ook een ernstig gevolg van een borderland. Ook in het Oosten van Oekraïne is dit een bekend tafereel: een bevolking die vast zit tussen twee linies en die door beiden dagelijks worden gebombardeerd met burgerslachtoffers als gevolg, die daarenboven niet de juiste medische hulp kunnen ontvangen door een gebrek aan logistieke en medische diensten.

Deze gevalstudie vormt het perfect voorbeeld van een borderland en de problemen die deze met zich mee brengt. Hiervan zijn er in de geschiedenis en in de actualiteit nog ontelbare andere voorbeelden op te noemen. Het begrip van borderland zorgt ervoor dat we soortgelijke situaties in een concept kunnen gieten en zo in context kunnen leggen. Het legt daarnaast ook, zoals hierboven reeds vermeldt, een verbinding tussen de historische en politieke wetenschap en zorgt er zo voor dat er context en duidelijkheid kan geschept worden over de internationale conflicten die de wereld toen en nu bezig hielden en nog steeds houden. Met dit concept en dit artikel is dan wel niet het volledige grensbegrip verklaart, toch is er duidelijkheid gebracht rond de problemen die zich voordoen op en rondom grenzen.

Goran Verluyten

Advertenties

Het Hellenisme – Hoe Alexander de Grote voor een fundering van het christendom zorgde.

alexanderdegrote

Hellenisme heeft meerdere betekenissen en kan dus vanuit verschillende invalshoeken worden bekeken. Naast een algemeen begrip voor het omvatten van de Griekse taal en cultuur, staat hellenisme ook voor het algemeen Grieks en paganisme. De betekenis uit de Handelingen der Apostelen is echter de connotatie die er het meest toe doet. Hierin wordt de term gebruikt om Griekssprekende jodenchristenen aan te duiden. Deze namen geleidelijk aan de Griekse cultuur en taal over en waren aanhangers van het christendom. Deze ‘Hellenisten’ legden de spreekwoordelijke fundering voor het christendom als wereldgodsdienst. In deze ontwikkelingen weerspiegelde zich een vermenging van Grieken en verschillende Oosterse volkeren.

Dit begrip is in het algemeen ontstaan in de hellenistische periode die start in 336 v.C. bij het aantreden van Alexander de Grote als koning van Macedonië en weer ophoud in 30 v.C. wanneer de romeinen het grootste deel van het Macedonische rijk innamen. Deze hellenistische periode eindigt dan wel in 30 v.C., de beschaving loopt nog een tijdje door.  Er kan zelfs beweerd worden dat deze beschaving nog steeds aanwezig is in onze hedendaagse maatschappij, bijvoorbeeld in de vorm van het christendom, dat zijn wortels kan terug vinden in de Hellenistische periode. Ook het idee van vrijheid is hierdoor ontstaan.

Deze ontwikkelingen vinden hun oorsprong in de veroveringstochten van Alexander de Grote die zorgden voor een universeel rijk en een hellenistische cultuur. Deze hellenistische cultuur werd na de dood van Alexander en de opsplitsing van zijn rijk voortgedragen door drie opvolgingsstaten; het Antigoniedenrijk dat Macedonië, Griekenland en Thracië omvat; het Ptolemaeënrijk met als centrum Egypte; en het Selcukiedenrijk dat het Aziatisch gedeelte van het Alexanderrijk omvatte. In deze rijken gold een machtsoefening tussen de onafhankelijke poleis enerzijds en het koninkrijk anderzijds. Ook dit verband stamt uit de tijd van het rijk van Alexander. De poleis hielden dan wel gedeeltelijk hun onafhankelijkheid, de effectieve macht lag in feite bij de vorsten. De steden waren de dragers van de Griekse cultuur en herbergden een kosmopolitische bevolking. Op deze manier werd de Griekse cultuur verspreid tot in de Indusvallei. Deze verspreiding werd vooral gedragen door Griekse kolonisten die gedurende de 5e eeuw uitweken over het oostelijke deel van de bekende wereld. Zo werd de koîne de handel-, cultuur- en wereldtaal in een groot deel van de bekende wereld en zorgde het voor een succesvol unificatieproces.

Hoewel een contradictie, zorgde dit kosmopolitisme ook voor een verhoogd individualisme. Dit oxymoron vond vooral zijn uiting in de godsdienst. Door de verzwakking van de polis en het bijgevolg wegvallen van een warm nest voor het individu, moest men elders heil gaan zoeken. Dit vond men vooral terug in de mysteriegodsdiensten, waar gelijkgezinden zich verenigden in cultusgenootschappen. Ook beroepsverenigingen met een eigen cultus waren hiervan een uiting. Dit alles zorgt voor makkelijke overgang naar het monotheïsme van het christendom in de late oudheid.

De internationalisering die het gevolg was van de veroveringstochten zorgde voor een groei van de wetenschappelijke ontwikkelingen. Vooral de ontdekking en verkenning van nieuwe geografische gebieden zorgde voor nieuwsgierigheid en een drang naar universele kennis. Zo kende de wetenschap in Alexandrië een hoge vlucht als gevolg van de stichting van belangrijke onderzoekscentra. Met enkele belangrijke geleerden en nieuwe inzichten in de astronomie, geografie, geneeskunde, anatomie, filologie, geschiedschrijving en fysiologie werden enkele steden een centrum van wetenschap en cultuur. Maar ook de wapenwedlopen in de oorlogen en veroveringstochten leidden tot spectaculaire technologische verwezenlijkingen, vooral in de scheepsbouw en de belegeringskunst.

Het ‘Grieks’ zijn is geen principe van afkomst of ras, men maakt het onderscheid namelijk tussen barbaren en Grieken op vlak van mentaliteit. Een Griek is diegene die zich de Griekse cultuur eigen maakt, het is dus een manier van denken, opvoeding en cultuur. Een voorbeeld voor dit collectief bewustzijn, zijn de panhelleense spelen. Dit collectief bewustzijn ging gepaard met een gevoel van Griekse superioriteit. Alexander hield echter een fusiepolitiek aan met de Perzen waardoor er steeds meer oosterse gewoonten werden vermengd met de Griekse cultuur. Deze maatregelen werden na de dood van Alexander opnieuw ingetrokken. Er werd daarna weliswaar rekening gehouden met de inlandse culturen door de Hellenistische vorsten. Deze dubbele standaard zorgde heel vaak voor een maatschappij met twee gezichten, waarbij de Griekse en de binnenlandse cultuur zonder veel problemen naast elkaar konden overleven. De Griekse cultuur had echter nog steeds het overwicht.

De stoa of de stoïcijnen kwamen als eerste met het denkbeeld van een universele maatschappij waarin iedereen gelijk was, zijnde Griek of barbaar. Deze gedachte van gelijkheid werd door de vergriekste joden, de zogenaamde Hellenisten, overgenomen en stelden aan de hand van het christendom dat elke mens door Christus was gered en bijgevolg als gelijke kan gezien worden. Dit maakt van het christendom een universele godsdienst. Een godsdienst die geboren werd in het nest van het hellenisme.

Artikel als samenvatting van ‘Het hellenisme of de globalisering van de antieke wereld’ van Prof. Hans Hauben in ‘Nieuw tijdschrift van de Vrije universiteit Brussel’.

Goran Verluyten

HAUBEN, H., ‘Het hellenisme of de globalisering van de antieke wereld’, Nieuw tijdschrift van de Vrije universiteit Brussel, 13 (2000), 77-106.

Uiteenzetting

Afbakening

Als aspirant historicus is het haast een verplichting om tot op een zekere hoogte interesse tonen voor het reilen en zeilen van deze Pro-European integration protesters take cover from water sprayed from a fire engine at the site of clashes with riot police in Kievaardbol. Actualiteit staat namelijk onoverkomelijk in verbinding met historische feiten. Deze historische feiten zorgen er überhaupt voor dat er sprake kan zijn van actualiteit. Zonder het historisch feit van het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en het hierbij onafhankelijk worden van de deelstaten in 1991, zou er geen sprake zijn geweest van een militaire spanning tussen het huidige Rusland en Oekraïne die het afgelopen jaar de actualiteit heeft beheerst. Het hierboven vermelde historisch feit vormt een causaal verband met de actualiteit.

Is het echter zinvol om te suggereren dat deze blog de volledige actualiteit zal omvatten? Dat zou een utopie zijn en lijkt volkomen onrealistisch. Om een kwaliteitsvolle analyse van de actualiteit te garanderen, zal er een thematische en geografische afbakening moeten voorzien worden. Deze afbakening is uiterst subjectief en hangt af van mijn persoonlijke interessevelden. Zo zal deze blog voornamelijk handelen over de belangrijkste internationale conflicten. Zo zal de Belgische politiek, ondanks zijn soms boeiende omwentelingen, hier nauwelijks aan bod komen. Ook liefhebbers van sensatienieuws of lokale journalistiek zullen elders hun dorst moeten laven. Hier namelijk geen pseudowetenschappelijke analyses over ufo verschijningen of een verslag over de zoveelste honderdjarige in het zoveelste plattelandsgehucht.

De meeste berichten zullen dus handelen over de conflicten die de media op dat moment het meest beheersen. Van de conflicten in Irak en Syrië tot de oorlog in Oekraïne en de drugskartels in Zuid-Amerika. Omdat het niet altijd over gewapende conflicten moet gaan, worden deze dan ook afgewisseld met verslagen en inzichten over minder bekende thema’s zoals lobbyisten en hun invloed op de beleidsvoering of een kijk op de wapenindustrie.

Context

Met actualiteit wordt hier dan ook niet gemikt op de snelste berichtgeving en de nieuwste feiten. Daarentegen wel een kritische kijk op gebeurtenissen die nog steeds relevant zijn voor de actualiteit. Zo is de Arabische revolutie alweer bijna vier jaar geleden, maar deze gebeurtenis beïnvloed nog steeds de huidige situatie in het Midden-Oosten. Daarom dat het belangwekkend  kan zijn om deze gebeurtenis opnieuw te bekijken vanuit een kritisch oogpunt om een verklaring te zoeken voor de actuele ontwikkelingen in die regio. Dit is namelijk wat er vaak ontbreekt in mainstream media, er worden dan wel actuele feiten weergeven, maar er is al te vaak een gebrek aan context. Zo lijkt iedereen haast vergeten wat de redenen zijn voor de huidige spanningen in Oekraïne of het Midden-Oosten. Iedereen is wel op de hoogte wat er daar dag op dag gebeurt, maar de meeste lijken dit na enkele maanden weer vergeten en leggen zelden de link tussen de situatie enkele jaren geleden en de huidige ontwikkelingen. Beide staan in feite enorm vaak in een direct of indirect verband met elkaar. Indien de media meer gewag maken van dergelijke nuances, zou dit het begrijpen van hedendaagse conflicten niet ten goede komen?

Kritiek

Kritiek is zodoende een begrip dat tot de basis van deze blog behoort. Een kritische blik is bijgevolg  tegelijk het doel en de oorzaak van mijn beslissing om zelf naar mijn pen te rijken. Sinds ik mijn opleiding als historicus aanving kwam ik in contact met bronnenmateriaal om historische vraagstellingen te beantwoorden. Deze bronnen kunnen enkel correct worden gehanteerd als ze op een kritische manier worden behandelt. Zo mag er niet vanuit worden gegaan dat de nominatief weergeven auteur ook daadwerkelijk de echte schepper van de bron in kwestie is. Een kritische blik leert dat er verschillende redenen kunnen zijn om de weergeven auteur niet ter vereenzelvigen met de reële auteur. Zo kan ook de inhoud fouten bevatten en de realiteit op een subjectieve manier weergeven zijn. Als de vraagstelling wil beantwoord worden moet dit alles in rekening worden gebracht. Op een vergelijkbare manier moet er worden omgegaan met journalistieke bronnen, in wezen verschilt de journalistiek op dit vlak weinig met de geschiedwetenschap.

Analyse

Deze drie factoren -afbakening, context en kritiek-  worden samengebracht in de analytische bril waardoor deze blog naar de actualiteit wil kijken. Conflicten en relaties tussen landen, verzetsgroepen of terreurcellen zijn namelijk niet eenvoudig op te vatten in een chronologie van feitelijke gebeurtenissen.  Ze hangen namelijk vaak samen met multi-causale oorzaken en vragen een genuanceerde blik om begrepen te worden. En zelf het begrijpen van de actualiteit is haast onmogelijk omdat we te ver van onze bronnen afstaan en ons niet kunnen verplaatsen in de hersenspinsels van de individuele actoren die deze actualiteit maken. Hoewel er niet naar een utopie gestreefd moet worden, kan er wel tot doel worden gesteld om een zo volledig mogelijke analyse op te maken van het betrokken nieuwsfeit. Omdat er voor de waarheid vaak dieper moet gezocht worden dan een enkel nieuwsbericht moet de actualiteit anders worden bekeken.

Goran Verluyten