El Chapo: Drugs, geweld en corruptie in Mexico.

joaquin-guzman-el-chapo

Joaquín Guzman, die luistert naar de bijnaam ‘El Chapo’ zorgt de laatste weken opnieuw wereldwijd voor heel wat ophef in de media door zijn spectaculaire ontsnapping uit de zwaarbewaakte Altiplano gevangenis in Mexico. Via een tunnel die onder het gevangeniscomplex doorliep wist hij de bewakers te slim af te zijn en kon hij na meer dan tien jaar weer op vrije voeten rondlopen. Opnieuw opent zich de discussie rond corruptie bij de Mexicaanse instanties. Hoe kon Guzman zo makkelijk ontsnappen en van wie heeft hij hulp gehad? Vanwaar komen de structurele problemen die deze corruptie tot65217 gevolg hebben en zijn ze op te lossen? Wat hebben de overheden van zowel de Verenigde Staten als Mexico bovendien als antwoord klaar op deze ontsnapping, de groeiende corruptie en de vele problemen ten gevolge van de drugshandel in de regio? Dit stuk als kritische kijk op de manier waarop men de kartels aanpakt in zowel Mexico als de Verenigde Staten met de meest beruchte kartelbaas van Midden-Amerika als leidraad.

Guzman is al decennia lang de beruchte leider van het Sinaloa kartel dat sinds de jaren 80 een leiderspositie in de internationale drugstrafiek wist te verwerven door zijn meedogenloze aanpak en corporate structure. Vanuit haar machtsbasis in Sinaloa kon de organisatie een heus imperium uitbouwen dat ondertussen het merendeel van de clandestiene uitvoer van diverse narcotica naar de VS controleert. Met de winsten die El Chapo aan deze illegale doch lucratieve handel overhoudt kan hij naast Bill Gates en Vladimir Poetin op het Forbes lijstje worden geplaatst en zo worden meegerekend tot werelds meest invloedrijke personen.

Toch leek zijn jeugd niet meteen deze flamboyante levensstijl te voorspellen. Guzman groeide namelijk op in een minuscuul bergdorpje waar zijn vader veehouder was en hier en daar bijverdiende met het kweken van kleine hoeveelheden sinaasappels. De jonge Guzman verdiende zijn eerste peso’s met de verkoop van deze vruchten op de lokale markten. Het bleef echter niet bij de verkoop van sinaasappels en El Chapo ging al snel over op de verkoop van een meer winstgevende teelt: opium. Zijn vader verbouwde deze bollen op een kleine schaal, als bijverdienste, net als veel andere veehouders in de rest van de regio. Deze teelt gold dan ook als semilegaal, waar de arme boeren een tekort aan onderwijs hadden om de effecten van deze drugs te kennen en de teelt ervan meestal van vader op zoon werd overgegeven. Bovendien rijkte de hand der wet niet tot in de bergdorpjes en indien de politie er toch kwam werden deze kleine teelten vaak gedoogd of door de vingers gezien.

Guzman wist zich al snel op te werken in deze duistere circuits door het verbouwen en verhandelen van nieuwe teelten zoals marihuana en de doorvoer van grotere partijen drugs uit Zuid-Amerika zoals cocaïne. Langzaamaan veroverde hij zo de internationale drugsmarkt en de controle over de uitvoer naar de Amerikaanse markt die voor het grootste deel via Chicago verloopt. Het is vooral deze route en het ingenieuze systeem waarmee de narcotica worden getransporteerd die Guzman in de spotligimageshts hebben geplaatst. Zoals verwacht was de Amerikaanse overheid niet bepaald opgezet met de komst van een drugskartel dat zijn narcotica en disputen meebracht over de grens. Het is hoofdzakelijk de schaal waarmee El Chapo zijn producten afzet op de Amerikaanse markt die de instanties zorgen baart. Sinaloa voorziet de markt in Chicago namelijk al snel van grote hoeveelheden soft en hard drugs, waardoor het kartel zich leverancier maakt voor 90 procent van alle drugs op de straten van Chicago. Deze drugs brengen al vlug bende-gerelateerde conflicten met zich mee, waarmee de instanties zo snel mogelijk willen afrekenen. Bovendien zet El Chapo de overheden van zowel Mexico als de VS in de wind door de lachwekkende en haast cartoonachtige manier waarop de drugs het land worden binnen gesmokkeld. Via lange tunnels die onder grenstorens en controleposten doorlopen weet het kartel enorme hoeveelheden drugs te smokkelen. Het is via dergelijk soort tunnel dat El Chapo uit de gevangenis wist te ontsnappen. Zijn drugskartel staat dan ook ondertussen berucht om de ingenieuze en snelle manier waarop deze tunnels gebouwd worden.

Door deze daden belande Guzman op de hoogst mogelijke plaats betreffende criminele feiten in de VS: public enemy No. 1. Alleen Al Capone deed hem dit voor. De VS spaarde dan ook koste nog moeite om hem zo snel mogelijk achter de tralies te zien en verschillende administraties stuurden achtereenvolgens financiële hulp naar Midden-Amerika. Deze hulp diende in combinatie van trainingsprogramma’s gebruikt te worden om de drugshandel in de regio een halt toe te roepen en de kartels op te rollen. Deze war on drugs behaalde slechts minieme resultaten totdat kardinaal Juan Posadas Ocampo in 1993 werd vermoord in een bende-gerelateerd vuurgevecht. De dood van dit hoogst religieus figuur zond een ware schokgolf over Mexico en het bestrijden van de kartels werd prioriteit nummer één in het land. Er werd, met Amerikaanse hulp, een heuse klopjacht gestart op de diverse kartelleiders en Guzman kon datzelfde jaar nog gevat worden. In de daarop volgende jaren verloMexican Army Patrolor deze kartelbaas allesbehalve zijn macht over de trafiekroutes, integendeel: vanuit zijn cel breidde hij zijn machtsimperium enkel maar uit. Hij leidde voorts een extravagant leventje achter de tralies door een enorme hoeveelheid cash geld waarmee hij gevangenispersoneel omkocht en zo uiteindelijk ook wist te ontsnappen in 2001. Door maar liefst tientallen bewakers, onderhoudsmensen en politieagenten om te kopen wist hij in een wasmand de gevangenis zonder veel problemen uit te komen. Deze ontsnapping plaatste Mexico en zijn instanties in een penibele positie en kritiek volgde al snel vanuit de internationale gemeenschap op de manier waarop El Chapo wist te ontsnappen. Vooral de Amerikaanse instanties, die al een gehele tijd gepleit hadden voor een uitlevering van Guzman aan de VS, voerden de druk op de Mexicaanse overheid nu systematisch op om de drugsbaron zo snel mogelijk in te rekenen.

Toch wist El Chapo, waarschijnlijk door de juiste personen op zijn loonlijst te plaatsen, gedurende 13 jaar uit de handen van de overheid te blijven. Tot hij in 2014 weer gevat werd en in juni van 2015 opnieuw wist te ontsnappen op een hoogst spectaculaire manier, al dan niet opnieuw met de hulp van enkele corrupte gevangenisbewakers.

Deze ontsnapping is het perfecte voorbeeld van de groeiende corruptie in Mexico. Natuurlijk kan er reeds worden gewezen op het feit dat El Chapo duidelijk een voorkeursbehandeling genoot tijdens zijn opsluiting. Voorbeelden hiervan zijn talrijk. Getuigenissen geven bijvoorbeeld aan dat hij, ondanks de strenge gevangenisregels, toegang had tot grote hoeveelheden cash, drugs, alcohol en zelf vrouwen. Bovendien is uit zijn eerdere ontsnapping in 2001 reeds gebleken dat hij daar gebruik gemaakt heeft van corrupt personeel, het zou dus niet de eerste keer zijn dat dergelijk personeel hulp biedt bij de ontsnapping. De basis van deze corruptie kan in mijn inzicht, en in dat van veel anderen, geplaatst worden bij de werking van het ambtenarensysteem in Mexico. Veel openbare diensten moeten namelijk instaan voor hun eigen materieel en verdienen daarenboven erg weinig in vergelijking met andere beroepscategorieën. Deze lage lonen zorgen ervoor dat omkoperij al snel aanlokkelijk word. Vooral bij het politiekorps vormt corruptie een groot probleem, wat Mexico voor de rijke kartels een speeltuin maakt.

Wie hier ook de schuldige van moge zijn, het staat in ieder geval vast dat de perceptie van dit personage na dit voorval al weer aan heel wat verandering onderhevig is. Langs de ene kant is er de lokale bevolking die hoe langer, hoe meer de zijde van de kartelbaas kiest. Hun positie moet weliswaar in context worden geplaatst. Allereerst kan het gros van deze bevolking enkel rekenen op een bestaansminimum. Deze structurele armoede is het gevolg van een slecht overheidsbeleid in de afgelegen, maar ook urbane regio’s. De overheid zorgt hier niet, of te weinig voor onderwijs, de creatie van nieuwe jobs en een veilig ondernemingsklimaat. Hierdoor wijkt de bevolking af van het legale pad en komt ze al snel terecht in de uitgebreide illegale circuits. Bovendien zorgt een corrupt bestuurslichaam niet voor de aanpak van deze circuits, integendeel: de grootschalige corruptie is vaak een extra stimulans voor de groei van de onderwereld.

Daarenboven brengen de stunts van El Chapo bij aan zijn illustere Robin Hood imago. In regio’s waar de kartels opereren is er al weinig vertrouwen in de centrale autoriteit en figuren als Guzman die dan de rol van de overheid gedeeltelijk overnemen door te voorzien in jobs en onderwijs fungeren als plaatsvervangers voor deze absente centrale overheid. Als Guzman er dan nog eens in slaagt om deze voor schut te zetten door het uitvoeren van spectaculaire ontsnappingspogingen en het voortdurende spel van kat en muis, is zijn heldenstatus al snel verzilverd.

Toch moet de heldenstatus worden genuanceerd. El Chapo maakt namelijk veel vijanden onder de lokmexico-drug-war-violence-glanceale populatie door de voortdurende oorlog die de drugshandel met zich meebrengt. Veel families verloren familieleden in deze bloederige conflicten en zien dan ook liefst een einde komen aan de surreële situatie waarin ze zich bevinden. Vooral drama’s waarover op een grootschalige manier wordt verslag gegeven in de media zorgen ervoor dat delen van de populatie de kartels de rug toe keren. Ook uitbuiting, mensenhandel, verkrachting en bedreigingen maken deel uit van het dagelijkse leven in sommige regio’s van Mexico, waarvan vaak onschuldige personages het slachtoffer worden. De meningen over Guzman zijn dus waarschijnlijk verdeeld afhankelijk van hoe men met hem in contact is gekomen.

Wat de meningen over hem ook mogen zijn, El Chapo loopt nu vrij rond en kan zijn grootschalige drugsoperaties gewoon voortzetten. De Mexicaanse en Amerikaanse overheden staan nu voor een loodzware opgave: El Chapo opnieuw in rekenen en de regiowijde drugsproblemen zo snel mogelijk beëindigen. Daarvoor is het gevangen nemen van deze enkele drugskoning niet genoeg, maar het is wel een uitstekend begin en bovendien een sterke imago boost na de opeenvolgende flaters van de laatste tijd. De kartels hebben een dermate grote macht dat ze niet van dag op dag kunnen worden opgerold. Daarenboven blijft er altijd wel een producent zich aanbieden zolang de immense vraag naar narcotica uit de VS niet kan worden getemperd. Worden de Mexicaanse producenten uitgeschakeld, dan zal een nieuwe internationale speler klaarstaan om de rol van Mexico in deze handel over te nemen. In mijn ogen is het oprollen van de kartels haast onbegonnen werk zolang de grootschalige corruptie niet kan worden opgelost. Zolang deze organisaties wegkomen met moord en drugshandel bij het vertonen van een zak geld is hun bestaan veilig. Er zal een grootschalige mentaliteitsverandering binnen de Mexicaanse maatschappij moeten komen totdat die corruptie als een strafbaar feit ziet. In combinatie hiervan dienen de lonen van politieagenten en andere ambtenaren te stijgen zodat ze niet langer op corruptie berusten om te overleven.  Ook moet er dan naar de consumentzijde worden gekeken voor een oplossing. De vraag blijft echter: hoe ziet dergelijke oplossing eruit? Strengere bestraffingen voor drugsdelinquenten? Die zijn er al voor een groot deel, als onderdeel van de war on drugs, en deze repressieve aanpak lijkt niet zijn vruchten af te werpen. Ook drugspreventies in de vorm van onderwijs en bewustmaking worden al langer gebruikt om het drugsprobleem tegen te gaan maar ook hier lijkt het dweilen met de kraan open. Er gaan ondertussen ook stemmen op om verschillende drugs te legaliseren en de productie en verkoop ervan te regulariseren en controleren om de illegale markten plat te leggen en de aanvoer van narcotica uit Mexico zo te stoppen.

Een definitieve oplossing voor dit conflict is echter nog niet in zicht en zolang kartelbazen als Joaquìn ‘El Chapo’ Guzman de plak zwaaien in Mexico lijkt deze bloederige oorlog uitzichtloos. De verschillende landen uit de regio waaronder de VS en Mexico zullen de koppen bij elkaar moeten steken om tot een duurzame en oplossing te komen in de vorm van een internationaal actieplan. Vooral het beëindigen van de corruptie zal tot de prioriteiten moeten behoren alvorens men tot volgende stappen kan overgaan.

Goran Verluyten

Dit artikel werd ook gepubliceerd op Opiniestukken en kuleuvenblogt.

http://www.opiniestukken.nl/opiniestukken/artikel/1032/El-Chapo-Drugs-geweld-en-corruptie-in-Mexico

El Chapo: Drugs, geweld en corruptie in Mexico